Monumentenbelangen: vier en een half decennia actief voor het Winterswijks erfgoed

WINTERSWIJK - De sloop van het station werd afgewend, net als het verdwijnen van de Tricotfabriek. Op de Markt werd de dorpspomp teruggeplaatst, op de oude algemene begraafplaats werd de toegangspoort herbouwd. Het is een greep uit de wapenfeiten van de Vereniging Monumentenbelangen Winterswijk. De vereniging bestond op 24 augustus vijfenveertig jaar. In die vier en half decennia hebben tientallen vrijwilligers van de vereniging ervoor gezorgd dat de aandacht werd verlegd. 

In de jaren tachtig kreeg Winterswijk van de erfgoedbeschermers van Heemschut de bijnaam ‘sloopdorp’, omdat een deel van de historische bebouwing verdween zonder al te veel aandacht te besteden aan de waarde ervan. De voorbeelden van die sloopwoede zijn legio: van het Wevershuis (hoek Zonnebrink-Verlengde Ratumsestraat) tot de Batavier, van historische (fabrikanten) villa’s tot karakteristieke dorpsboerderijen, allemaal om plaats te maken voor winkels, parkeerplaatsen en nieuwbouw met meerdere lagen.

Daar kwam verzet tegen, soms succesvol. Het 19e eeuwse treinstation bleef staan, het plan voor de plaatsing van een eenvoudige glazen wachtruimte werd geschrapt. De villa waar Piet Mondriaan leerde tekenen en schilderen werd door particulieren aangekocht en werd niet gesloopt.

Dat verzet tegen aantasting van het dorpseigene kreeg formeel vorm in de oprichting van de Vereniging Monumentenbelangen Winterswijk, de lokale gesprekspartner voor alles wat met monumenten te maken had.
Het doel: de karakteristieke en historisch belangwekkende gebouwen of andere monumenten in de gemeente te behouden en het eigen karakter van Winterswijk te beschermen. Dat kon door gesprekspartner voor de gemeente te zijn in de ‘werkgroep monumentenzorg’. Ook wilde de vereniging gratis advies geven bij bouw, verbouw of restauratie. Door publicaties en activiteiten moest de bevolking bewust worden gemaakt van de waarde van de bebouwde omgeving.
De vereniging nam ook initiatief om in de monumentencommissie invloed uit te oefenen op het gemeentelijke beleid voor monumenten. Het resultaat werd zichtbaar in een monumentenverordening en een lijst met gemeentelijke monumenten. Die lijst telt inmiddels 164 monumenten, terwijl de lijst met rijksmonumenten 81 gebouwen telt. Niet gek voor een plaats die sloopdorp werd genoemd.

Een belangrijk succes was ook het behoud van grote delen van de Tricotfabriek, waarvan na jarenlange discussie de spoelerij, het gebouw aan de Wilhelminastraat en de schoorsteen als rijksmonumenten bewaard zijn gebleven. Het was een langdurige discussie, waarbij de vereniging (en anderen die zich voor dat erfgoed inzetten) soms lijnrecht tegenover de gemeente kwam te staan. De eindoplossing, waarbij woningcorporatie De Woonplaats de gebouwen overnam en tot appartementencomplex liet verbouwen, geeft de garantie voor langdurig behoud.

De vereniging kent meer wapenfeiten, soms klein in omvang, zoals herstel en onderhoud van de Ten Houtenbank, herstel van het herdenkingsmonument 1914-1918 en de realisatie van de dorpspomp op de Markt. De tweede druk van de Cultuurhistorische Atlas was een succes, terwijl er ook een bijdrage werd geleverd aan uitgaven van de Erfgoedreeks (5).

De zorg voor een monument wordt door de vereniging ook in de praktijk gebracht. In 2005 werd in samenwerking met de gemeente Winterswijk begonnen met de restauratie van de oude algemene begraafplaats aan de Singelweg. Het baarhuisje werd in oude glorie hersteld en is sindsdien bij de vereniging in gebruik. Het noodzakelijke onderhoud, aangevuld met de boomgaard in de Scholtenbrug, wordt geheel door vrijwilligers uitgevoerd, maandelijks op de 1e zaterdag- en 3e dinsdagmiddag van de maand. Tussendoor vindt ook nog het nodige onderhoud plaats.
De vereniging heeft een actieverleden, maar de rol als protestclub is nagenoeg verdwenen.
Monumentenbelangen maakt deel uit van de gemeentelijke Commissie Omgevingskwaliteit, voorheen monumentencommissie of erfgoedcommissie genaamd. De doelen zijn onveranderd, waarbij voor de toekomst de relatie tussen het monument en zijn omgeving steeds belangrijker wordt.