137 jaar oude synagoge toont veerkracht op Open Monumentendag

WINTERSWIJK - In de 137 jaar van zijn bestaan heeft de synagoge van Winterswijk bewezen voldoende veerkrachtig te zijn. Er zijn inmiddels vier inwijdingen geweest: van de ingebruikname in 1889 tot de vernieuwing en restauratie van 2025. De synagoge beantwoordt daarmee volledig aan het thema ‘Veerkrachtig erfgoed – in tijden van onzekerheid’ van Open Monumentendag 2026.

De synagoge aan de Spoorstraat in Winterswijk is in het weekend van Open Monumentendag geopend op zondag 13 september van 13 tot 16.30 uur. Die middag kunnen bezoekers (gratis) kennismaken met dit voor Nederland unieke erfgoed. Nergens anders komt deze bijzondere combinatie van synagoge, mikwe, schooltje, chazan-woning en begraafplaats voor. Het hele complex is niet voor niets beschermd met de status van rijksmonument.

Het unieke verhaal van het Winterswijkse synagogecomplex wordt die middag verteld door een spreker, die om 15 uur ingaat op de bijzondere geschiedenis. De bouw van de synagoge begon in 1888, in het daaropvolgende jaar werd dit centrum van de lokale Joodse gemeenschap ingewijd. In de decennia erna werden het mikwe, schoolgebouw en de chazanwoning gebouwd. De begraafplaats was enkele jaren voor de bouw gesloten, omdat deze inmiddels door de groeiende dorpskern van Winterswijk was omarmd. Vanaf dat moment vonden de doden hun rust op de begraafplaats aan de Misterweg, naast de watertoren.

In 1939 werd in de synagoge het vijftigjarig jubileum gevierd. De dreiging van de Tweede Wereldoorlog hing toen al in de lucht, de Joodse gemeenschap van Winterswijk hielp al met de opvang van Joodse vluchtelingen uit Duitsland. Tijdens de Duitse bezetting raakte de gemeenschap haar gebouw kwijt. De gemeenschap zelf werd hard getroffen door de vervolging door de nazi’s – slechts dertig van de meer dan 300 Joodse Winterswijkers tellende gemeenschap overleefden de oorlog.

Het kostte de nodige moeite, maar in 1951 kon de gemeenschap de synagoge, tijdens de oorlogsjaren onteerd en zwaar beschadigd, opnieuw inwijden. Een volgende inwijding volgde in 1984 na een ingrijpende vernieuwing en broodnodige restauratie. In de 21ste eeuw werd het synagogecomplex overgedragen aan de Stichting Cultuurbehoud Achterhoek. De nieuwe eigenaar garandeerde de bestemming als synagoge en investeerde in 2025 opnieuw in vernieuwing en restauratie. Het voortbestaan van de synagoge is daarvoor voor de komende decennia gegarandeerd. Daardoor kan het verhaal van die ooit zo bloeiende Joodse gemeenschap van Winterswijk verteld blijven worden.
Dat lokale Joodse verhaal sluit aan bij ‘Veerkrachtig erfgoed: in tijden van onzekerheid’, het thema van deze aflevering van Open Monumentendag. De bewogen geschiedenis van de synagoge wordt ’s middags om 15 uur vertelt en duurt maximaal een half uur. Naast de synagoge zijn die middag ook het mikwe (ritueel badhuis) en de naastgelegen begraafplaats te bezoeken