Bordspel Stratego uitvinding van
Grollenaar Jacques Johan Mogendorff

18 april 2025, 06:00

GROENLO - Grollenaren zijn een vindingrijk volkje. Groenlo is de bakermat van Grolsch en hiermee ook de geboorteplaats van de iconische beugelfles, daarnaast vindt de bekendste koffiebeker van Nederland, de Scotty Rood, hier zijn oorsprong, en niet te vergeten de Grolse Want. Drie tijdloze stijliconen. Hier over pratend roept ineens iemand; wist je dat het spel Stratego ook bedacht is door een Grollenaar? Nee dus, dan maar eens even op onderzoek uit. 

Door Henri Walterbos

Eerst de vraag beantwoorden of het spel dat al vele decennia bestaat nog wel in is, wordt het nog wel gespeeld? Deze vraag is snel beantwoord. “Klassieke bordspellen als Risk en Stratego zijn nog altijd populair. In een tijd die gedomineerd lijkt door video- en onlinegames, gaan klassieke bordspellen nog altijd als zoete broodjes over de toonbank,” aldus spelletjesfabrikant Jumbo. “Het spel blijft in productie, met nieuwe versies die elke paar jaar verschijnen.” De speurtocht levert ook op dat Stratego, na schaken, het op een na best verkochte bordspel ter wereld is. Nog voor Monopoly, dat op de derde plaats staat.

Klassieker
Stratego is inmiddels een klassieker. Het spel wordt al enkele decennia gespeeld en meerdere generaties zijn ermee opgegroeid. ‘Een spel dat al jaren meegaat, maar toch altijd leuk blijft. Door de toevoeging van de Battle Cards is ieder spel dat je speelt ook weer anders,’ schrijft een Stratego-speler online. ‘Al vele jaren is Stratego Original één van de bekende bordspellen. Door zijn simpele regels, maar vele tactische mogelijkheden is het spel leuk voor jong en oud,’ zegt een andere Stratego-fanaat.

In Tweede Wereldoorlog
Stratego wordt al sinds 1958 door de Nederlandse speluitgever Jumbo Games uitgegeven, maar ook daarvoor had het spel al een geschiedenis, met zijn oorsprong in Groenlo. Gedurende de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde de in Groenlo geboren en deels opgegroeide koopman Jacques Johan Mogendorff het wereldberoemde bordspel. Mogendorff bedacht het spel aan de keukentafel om zijn twee zonen Max-Louis en Adolf te vermaken, toen hij moest onderduiken om te ontkomen aan het fascistische regime, vertelt de overlevering. Net als bij andere spellen uit deze tijdgeest zijn de rechten en oorsprong altijd een beetje grijs. Als inspiratie gebruikte Mogendorff waarschijnlijk het in 1909 gepatenteerde spel Jeu de bataille avec pieces mobiles sur damier uit Frankrijk. Een andere lezing is dat Mogendorff’s spelidee zijn oorsprong vindt in eerdere spellen en spelmechanismes die in andere landen, met name in het verre oosten, zoals het Chinese bordspel Jungle, dat in plaats van militaire rangen dieren kent, al beschikbaar waren. Op 20 april 1942 werd het spel in Nederland als Stratego geregistreerd door de firma Van Perlstein & Roeper Bosch, een firma die al meer spellen geregistreerd had, waaronder Monopoly. Omdat Mogendorff Joods was, kon hij vanwege de Duitse bezetting het handelsmerk niet op zijn naam laten registreren. Het is historisch onduidelijk of Stratego tijdens de oorlog werd geproduceerd. Er is wel bewijs van productie sinds 1946. De variant die nu gespeeld wordt is bedacht door Mogendorff en wordt al bijna sinds het begin door spelletjesfabrikant Jumbo en diens voorgangers in inmiddels vijftig landen uitgegeven.

Ganzenmarkt
Jacques Johan Mogendorff werd geboren op 12 december 1898 in Groenlo als zoon van Mozes Levie Mogendorff en Sientje Wallega. Hij trouwde op 14 september 1922 met Sientjen Vromen en het echtpaar had twee zonen, Max Louis en Adolf. De vader van Jacques Johan was galanteriekoopman, met een galanteriewinkel aan de Ganzenmarkt (later kruidenier Brandenbarg en Grollywood, red.), alwaar ook Jacques Johan werd geboren. Vanaf 4 januari 1938 woonde het gezin in Rotterdam. Jacques Johan Mogendorff was koopman van beroep. Hij woonde zijn hele leven in verschillende steden in Nederland en woonde alleen in het buitenland toen hij werkte als vertegenwoordiger voor Kaufmann, een internationaal bedrijf voor dierenhuiden en -vellen.

Westerbork
Het Joodse gezin Mogendorff maakte deel uit van de Barneveldgroep, een groep met een speciale status die daardoor tot het einde van de Tweede Wereldoorlog een ‘beschermde’ status had. Het gezin kwam in 1943 in Westerbork terecht en in juni 1944 werden ze gedeporteerd naar het concentratiekamp Bergen Belsen. Daar werd het gezin op 13 april 1945 bevrijd. Jacques en andere leden van het gezin waren in hun tijd in Bergen-Belsen mishandeld. De leden van de familie Mogendorff herstelden van de ernstige ziekten die het gevolg waren van mishandeling.

Mogendorff gaf het spel eind 1945 in licentie aan de firma Smeets en Schippers. Zij namen het spel vanaf 1946 in productie. De rechten die in de oorlog aan Van Perlstein & Roeper Bosch waren gegeven werden teruggegeven in 1958. Toen Jacques de rechten terug had, kreeg op 10 juni 1958 het bedrijf Hausemann & Hötte (Jumbo) een Europa-brede licentie. Het spel werd populair. In het eerste jaar van productie werden er 15.000 exemplaren van verkocht. In 1959 werd de licentie uitgebreid naar een wereldwijde licentie, met de verkoop van 40 miljoen exemplaren inmiddels. In 1961 verleende Hausemann & Hötte een sublicentie aan Milton Bradley (MB), voor de Amerikaanse markt. Op 1 augustus 1961 overleed Mogendorff op 62-jarige leeftijd in Den Haag aan de langdurige gevolgen van het misbruik dat hij had ondergaan.

Toch duikt er op Wikipedia een noot van ‘kritiek’ op; ‘Het is onduidelijk of Mogendorff het spel daadwerkelijk heeft uitgevonden, of dat hij er alleen in slaagde om het handelsmerk Stratego, dat in 1942 werd toegekend, in 1958 aan hem te laten overdragen.’ 

Ontwikkeling
De figuren waren van karton, wat als nadeel had dat ze snel beschadigd en beduimeld raakten. Hierdoor waren de stukken gemakkelijker te herkennen aan de normaal ‘anonieme’ achterkant. Dit was een belangrijke reden dat het spel aanvankelijk geen groot succes kende, net als het feit dat veel Nederlanders na vijf jaar bezetting genoeg hadden van oorlog en daarmee van oorlogsspelen. Desalniettemin maakte het spel deel uit van de inhoud van de rimboekisten, die in 1949 naar Nederlandse militairen op Indonesische buitenposten werden gestuurd.

Varianten
Stratego komt in veel varianten voor, waaronder een spel voor vier spelers. Een bekende afgeleide van Stratego is het bosspel Levend stratego. Daarnaast Stratego Waterloo, Stratego Barrage en werd in 1986 de computervariant ontwikkeld. Toernooien van het populaire spel worden gespeeld onder de StrategoBond Nederland, een stichting met als hoofddoel het bevorderen van het spelen van het spel Stratego. Stratego kent ook wereldkampioenschappen, sinds 1995. Het WK Stratego zal in 2025 plaatsvinden in Avenches (Zwitserland). 31 juli t/m 3 augustus. 

Stratego is zowel vanaf bord als online te spelen: https://play.stratego.com/

Bronnen: Jumboplay.com/nl, Stolperstenengroenlo, Wikipedia, dicedaniel.nl

Belangrijkste bron in dit verhaal is Stichting Stolperstenen Groenlo. “Zoals dit verhaal, zijn alle verhalen op onze site het werk van jaren van onderzoek,” zegt Maria Monasso van Stichting Stolperstenen. “Zonder onze stichting zou veel geschiedenis verloren zijn gegaan. Vandaar ook onze site. Daar blijft het bewaard. Het is inmiddels een schat aan informatie. Maar het is mooi om te doen.”