Agenten René en Stefan van het digiteam Achterhoek-Oost. Foto: Guus Helle
Internetoplichting neemt toe in de Achterhoek: ‘Zijn we te goed van vertrouwen?'
ACHTERHOEK - Stel je voor, je kijkt op facebook en ziet een aangrijpende foto voorbijkomen. Een kind ligt op straat en een man in een witte doktersjas knielt naast haar. De gebouwen om hen heen zijn verwoest, er ligt overal puin op straat. Het meisje is duidelijk gewond en de arts lijkt zijn best te doen om haar te helpen. Hij kijkt verslagen, maar indringend in de camera en het is alsof hij recht naar jou kijkt.
Door Guus Helle
De tekst bij de foto beschrijft de situatie: “Ik sta hier in Jemen, waar al zes jaar lang oorlog woedt. Om mij heen alleen vernietiging en lijden. Maar ik probeer iets goeds te doen, door als arts te zorgen voor de mensen die gevangen zijn in deze verschrikkelijke situatie.”
Je ‘liked’ het bericht, misschien typ je een paar aanmoedigende woorden. Een aantal dagen later krijg je een persoonlijk bericht van niemand anders dan de arts zelf. Hij stelt zich beleefd voor als Robert en bedankt je voor jouw lieve woorden. Hij vertelt kort over zijn werk en over hemzelf en je komt erachter dat jullie een aantal dingen gemeen hebben. Al snel hebben jullie een aantal keren per week contact. Hij stuurt je verschillende foto’s van hemzelf waarin te zien is dat hij zijn werk vol overgave doet.
Hij stelt voor eens een keer te bellen, hij wil je graag persoonlijk vertellen hoe zijn leven eruit ziet. Maar steeds is er een reden waarom het gesprek niet door kan gaan, hij zit nu eenmaal in oorlogsgebied. Via voice berichten legt hij je uit dat de situatie in het land zwaar is, maar dat hij veel steun vindt in het contact met jou.
Een aantal dagen later vraagt hij je om een gunst: het vluchtelingenkamp waar hij sinds kort werkt heeft dringend medische hulpmiddelen nodig, maar er is niet genoeg geld. Door de oorlogssituatie kan hij niet bij zijn bankrekening in Nederland en vraagt jou om wat geld te sturen. Het hoeft niet veel te zijn, honderd euro gaat ver in Jemen.
Het geld overmaken naar zijn bankrekening gaat niet werken, jammer genoeg, maar hij heeft een oplossing: Apple Pay-vouchers, een soort cadeaukaarten, te koop bij de supermarkt. Als je hem de code op de kaarten stuurt, kan hij het bedrag omzetten naar de lokale munt en de mensen helpen die op hem rekenen.
Je twijfelt, geld sturen naar een ander land voelt als een grote stap, maar Robert geeft aan dat er haast achter zit, hij heeft het bedrag zo snel mogelijk nodig. Hij stelt je gerust, maar blijft aandringen, het geld moet er nu komen. Je besluit te doen wat hij vraagt, koopt de kaarten en stuurt de codes door.
Je hoort een lange tijd niets van hem en hij reageert niet meer op jouw berichten. Je hebt het er toevallig een keer over met een buurvrouw en die reageert verbaast: “Je hebt geld gestuurd? Ken je deze man wel?” Je zegt van wel en laat het facebookprofiel van Robert zien. De berichten die je met hem hebt uitgewisseld komen op jou onschuldig over, maar jouw buurvrouw ziet iets heel anders: “Je bent opgelicht, deze persoon kan toch niet echt zijn, kijk eens naar die foto’s.”
In eerste instantie wil je het niet geloven, maar wanneer de buurvrouw uitlegt dat dit een bekende methode van oplichters is, realiseer je dat ze gelijk heeft. Je voelt je boos en verontwaardigd. Maar je voelt ook iets anders: schaamte. Want waarom is dit jou overkomen, terwijl schijnbaar de hele wereld weet dat oplichters zo te werk gaan? De buurvrouw zegt dat je aangifte moet doen, maar jij twijfelt: je wilt je niet nog meer hoeven schamen.
Vetmesten
Dit voorbeeld heeft zich niet echt voorgedaan, maar duizenden Nederlanders hebben een vergelijkbare situatie meegemaakt. Internetoplichting is een toenemend probleem, ook in de Achterhoek. Volgens het Openbaar Ministerie zijn jaarlijks meer dan 2,4 miljoen Nederlanders slachtoffer van online criminaliteit, vooral oplichting en fraude. Dat zijn 6.500 slachtoffers per dag. In Oost-Nederland bedroeg de schade in 2024 minstens 31 miljoen euro. En dit zijn alleen de geregistreerde gevallen, veel mensen doen geen aangifte uit schaamte of omdat ze denken dat de pakkans laag is.
René, agent bij politie Achterhoek-Oost en aanjager digitale transformatie, stelt daarom de vraag: “Zijn wij, Achterhoekers, te goed van vertrouwen? De realiteit is dat cybercriminelen inspelen op vertrouwen en emoties. Vaak gaat het niet om technologische hoogstandjes, maar om slimme psychologische trucs.”
Neem het voorbeeld eerder in dit artikel. Deze vorm van oplichting wordt met de Engelse term ‘pig butchering’ aangeduid. René: “De vergelijking wordt gemaakt met het vetmesten van een varken: het slachtoffer heeft langere tijd contact met de dader, meestal via social media, en bouwt een relatie op. Om vervolgens onder druk te worden gezet om geld over te maken.” Hierbij wordt slim gebruik gemaakt van ‘social engineering’, aldus de agent: “De dader zoekt van te voren alles uit over het beoogde slachtoffer. Wat zij voor interesses heeft, met wie ze praat, waar ze winkelt. En speelt hier op in. Mensen delen op het internet veel over zichzelf.”
“Met behulp van social media kan een oplichter met één klik op de knop ineens duizenden potentiële slachtoffers bereiken. Als zelfs maar een klein deel hiervan ingaat op het bericht, dan maakt hij tientallen slachtoffers”, legt René uit. De foto’s komen van het internet of worden gemaakt met behulp van AI: “Ze zijn voor veel mensen niet te onderscheiden van echte foto’s.”
Talloze methoden
En dit is maar één van de vele vormen van internetoplichting: “Daders gebruiken elke keer een ander trucje.” Met elk een andere doelgroep: “We hebben het bijvoorbeeld over aankoopfraude, waar een bezoeker van marktplaats of een andere webshop wordt opgelicht. Deze vorm van internetoplichting telt voor 40-60% alle zaken die binnenkomen bij de politie en gaat vaak over kleine bedragen.”
Grotere bedragen gaan gemoeid bij beleggingsfraude. Beleggers wordt een ongekend hoog rendement belooft, om vervolgens hun geld te zien verdwijnen. Ze kunnen veelal nergens terecht voor compensatie gezien ze zelf de keuze hebben gemaakt te investeren in de frauduleuze aandelen.
Schaamteloos
Nog een andere veelvoorkomende vorm van oplichting is bankhelpdeskfraude. René en zijn collega van de recherche Stefan zien het als een bijzonder schaamteloze vorm van oplichting: “Je wordt thuis gebeld door iemand die zich voordoet als bankmedewerker. Hij heeft alle gegevens die je zou verwachten: naam, adres, geboortedatum en zelfs jouw bankrekeningnummer”. Vervolgens geeft de oplichter aan dat er iets mis is met jouw rekening en dat jouw bankpasjes tijdelijk moeten worden ingenomen om erger te voorkomen, aldus Stefan. “Ze vragen je jouw pincode in te voeren in de telefoon, zogenaamd afgeschermd, maar de dader ziet alles.”
Vervolgens wordt verteld dat de pinpas opgehaald moet worden en dat het slachtoffer later op de dag een nieuw pasje krijgt. “Soms zijn het neppolitieagenten, soms mensen die zich voordoen als bankmedewerkers. Ze komen aan de deur en nemen voor jouw ‘veiligheid’ de pinpas mee. Om vervolgens niets meer van ze te horen, maar ondertussen is jouw bankrekening helemaal leeg getrokken.”
Hoe komen de daders aan alle informatie die ze gebruiken om iemand op te lichten? “Vaak vanuit datalekken”, legt de rechercheur uit, ”Een bank of andere organisatie dat veel persoonlijke gegevens bewaart wordt gehackt en de informatie van klanten komt op straat te liggen. Oplichters weten dat er een zwarte markt is waar ze deze gegevens kunnen kopen.” Hij krijgt elke dag minimaal één aangifte van internetoplichting binnen: “En dat is alleen maar in de regio Achterhoek-Oost.”
Schaamte en zelfverwijt
Onderzoek naar internetoplichting en -fraude wijst uit dat de gevolgen voor slachtoffers niet onderdoen voor traditionele misdaad, zoals een inbraak. Het onderzoek ‘Onlinefraude in beeld’ uit 2024 beschrijft dat 23% van de slachtoffers van online oplichting emotionele, psychische of financiële problemen ervaren. Meer dan een derde van de slachtoffers meldt een verminderd vertrouwen in mensen en een verminderd gevoel van veiligheid.
“In sommige opzichten is de impact van online delicten zelfs groter”, legt René uit, “Slachtoffers schamen zich en voelen zich deels verantwoordelijk voor wat er is gebeurd.” Dit kan leiden tot zelfverwijt of het gevoel dat hun omgeving hen de schuld geeft. Een belangrijk verschil tussen online fraude en traditionele delicten is dat de gevolgen van online criminaliteit grenzeloos in tijd, ruimte en publiek kunnen zijn, beschrijft het onderzoek.
Vraag een naaste om advies
"Als er urgentie bij is, moet je opletten”, zeggen de agenten, wijzend op de manier waarop oplichters hun slachtoffers zover krijgen om geld over te maken. "Er is altijd een reden waarom het niet kan wachten. En hierin zijn ze heel slim, je krijgt het gevoel dat je niet even de situatie kan overdenken.” René raadt mensen aan toch een moment van bezinning te nemen: "Als je het niet helemaal vertrouwt, of als je je onder druk gezet voelt, druk op de pauzeknop en vraag een naaste om advies.”
Hij benadrukt dat iedereen het risico loopt slachtoffer te worden, jong en oud. “Daarom is het goed om na te gaan wat er over jou te vinden is op het internet. Kan iemand al een beeld schetsen van wie je bent? Hoe kan een dader jou benaderen?” Je bewust zijn van welke informatie je deelt is essentieel, zegt de agent, alsmede jezelf afvragen of de persoon met wie je contact hebt wel bestaat: “Als je geen telefonisch gesprek kan voeren, is hij of zij dan wel echt?”
Een ander belangrijk punt is het beveiligen van accounts: “Zorg voor tweestapverificatie, zodat iemand niet met alleen een emailadres en wachtwoord op jouw accounts kan komen”, aldus Stefan. De agenten raden aan om te controleren of jouw accountgegevens in het verleden zijn gelekt: “Dit kan je doen op de website haveibeenpwnd.com.”
En het laatste advies: doe aangifte. Stefan “Veel mensen denken niet dat het nuttig is, dat ze te weinig informatie hebben over de dader om te leiden tot een arrestatie. En toegegeven, dat is in veel gevallen ook zo. Maar elke aangifte help ons weer verder, stelt ons in staat verbanden te leggen die we anders niet hadden gezien.” Hij benadrukt dat juist die ene aangifte net een detail aan informatie kan bevatten dat de politie verder helpt.
René vergelijkt het met een fietsdiefstal: “Als je meldt dat jouw zwarte gazelle is gestolen, kunnen we daar niet zoveel mee als politie, daar zijn er gewoon teveel van. Maar als je meldt dat jouw zwarte gazelle met die fel rode bel erop en met serienummer 513 is gestolen, dan kunnen deze details het onderzoek openbreken.”
--- KADER ---
Meer weten over internetoplichting en digitale weerbaarheid?
Burgers kunnen zich op verschillende manier wapenen tegen online criminaliteit. Zo bieden veel bibliotheken, ook in kleinere gemeenten, de Nationale Cursus Digitale Weerbaarheid aan. Ook het platform Digihandig is gratis te gebruiken in bibliotheken.
De website veiliginternetten.nl geeft tips om internetgebruik zo risicoloos mogelijk te maken. En bij politiebureaus in heel Nederland zijn folders met advies te vinden over wat te doen als je toch slachtoffer bent geworden van internetoplichting.
De actiedag ‘Echt niet vandaag' vindt op 2 april 2025 plaats en is erop gericht mensen bewust te maken van de risico's die ze lopen. Verschillende activiteiten worden die dag georganiseerd in Oost-Nederland, speciaal voor jongeren, digitaal minder vaardigen en het mkb.
