Komt er een Hillegenhuusken in Kotten?

20 maart 2025, 15:39 Cultuur

Nieuwe toeristische attractie

Door Clemens Bielen

WINTERSWIJK-KOTTEN - De toerist, die op het knooppuntenbordje kijkt op de hoek van de Esinkweg en de Burloseweg, zal niet vermoeden dat er op dat onooglijk stukje struikgewas vroeger een Hillegenhuusken heeft gestaan. Op vrijdag 14 maart werd er onder belangstelling van enkele Kottenaren grondradaronderzoek gedaan. Het gekke is, dat de opdrachtgevers niet verwachtten dat er iets gevonden zou worden. Misschien moet diezelfde toerist toch nog een keertje terugkeren om te zien dat er dan een kapelletje op die plek is verrezen, waar zijn geschiedenis op staat. Dat is in ieder geval het plan van de Historische Kring Kotten.

In Limburg zijn vele kleine kapelletjes langs de wegen te vinden, maar zo’n kapelletje met een heiligenbeeld in de protestantse gemeente Winterswijk is wel heel bijzonder.
En toch is de Historische Kring Kotten ervan overtuigd, dat er zo’n ‘Hillegenhuusken’ heeft gestaan.
Het begon bij een column/verhaal van Hulzer Willem en waar het eindigt? Als het aan de Historische Kring Kotten ligt, gaat hun historisch onderzoek leiden tot de bouw van een Hillegenhuusken.

Over de grens staan er in het katholieke Duitsland diverse kapelletjes in de nabijheid van Kloster Burlo. Joop ten Dolle, lid van de werkgroep van de Historische Kring weet te vertellen dat er tussen Burlo en Vardinkholt nog zo’n kapelletje staat, waar bijna altijd een kaarsje brandt.
Joop ten Dolle, geboren in Kotten, en sinds 1997 weer inwoner van Kotten, heeft weinig aansporing nodig om over de geschiedenis van Kotten te praten. Ten Dolle komt uit het onderwijs, maar denk niet dat hij na 50 minuten stopt. Zoals bij een Russische ‘Matroesjka’ komt er elke keer weer een nieuw verhaal tevoorschijn.

Hulzer Willem
Johan Toebes, secretaris van de Historische Kring: “Er werd altijd al gepraat over ’n ‘Hillegenhuusken’ dat zich op de kruising van de Esinweg en de Burloseweg zou bevinden, maar aanwijzingen daarvoor waren niet te vinden. Tot er een verhaal van Hulzer Willem opdook: “…Der is niks meer wat ok maor iets op un Hilleg Huusken liket maor mien vader wist nog dat daor iets ruïneachtigs ston.”

Maar er kwam meer aan het licht. De ruïne van het ‘Hillegenhuusken’ bleek ook een favoriete plek te zijn voor een amoureus rendez-vous. De oma van Willem Wilterdink (Hulzer Willem) wist zich te herinneren, dat ze er als jonge griet wel eens afsprak met een vrijer. En in een interview in 1972 met Tenk Jannoa, die enkele maanden daarvóór 100 jaar was geworden, geeft ook zij te kennen, dat er zoiets als een Hillegenhuusken heeft gestaan: “Maor dat Hillegenhuusken….ho’n dinge was dat dan? ‘Jao, zo’n huusken…… daor koj zo met ’n paar man in staon.” Details vertelden ze niet. De ruïne was door deze uitlatingen niet meer zo heilig, maar wel veel concreter geworden.

Ook Esink, Jan Meerdink, lid van de Historische Kring vertelde dat hij in zijn jeugd op die plek brokken gemetselde stenen had gevonden. Helemaal concreet werd het toen het kadaster werd nageplozen, waar ‘Hillegenhuusken’ in 1835 opdook, ingetekend als een puntje met een eigen kadasternummer.
Rond 1900 moet er dus nog een ruïne gestaan hebben, maar waarom op die plek?

Bommen Berend
“Alle stoplichten staan op groen, alleen het stoplicht van de gemeente knippert soms even op oranje”, zegt ten Dolle. “De gemeente wil wel meewerken aan de ‘herbouw’ van een kapelletje, maar wil voldoende aanwijzingen dat er werkelijk zo’n kapelletje heeft gestaan. Een kapelletje in het Protestantse Winterswijk ligt niet zo voor de hand.” Maar gesterkt door de getuigenverklaringen dook Chris Nijhof van de Historische Kring Kotten in de archieven en kwam met een zeer aannemelijke verklaring.

“Dit streepje Kotten hoorde vroeger in de 17e eeuw bij Kloster Burlo aan de andere kant van de grens. Het klooster had tijdens zijn hoogtijdagen wel 140 boerderijen in zijn bezit, waaronder boerderij Oossink. De bisschop van Münster, Bernhard von Galen, Bommen Berend, die zijn bijnaam ontleende aan het beleg van Groningen, geen fijnzinnig priester, vond dat de heren van Bredevoort wat teveel invloed kregen in Kotten. Hij stuurde er een huurlingenlegertje op af, dat moordend en plunderend tekeer ging. In een aantal dagen tijd werden boerderijen overvallen. Er vielen 10 doden en 4-5 man werden zo kreupel geslagen, dat ze niet meer konden werken. Eten, drank en vee werden gestolen en er werd brand gesticht. De slachting vond plaats in 1665. Het staat allemaal nauwkeurig beschreven op een latere vergoedingslijst.
Maar het bijzondere is, dat boerderij Oossink, langs de weg van Kotten naar Burlo gespaard is gebleven. De boerderij is niet bezocht, terwijl er bij de omliggende boerderijen doden vielen.”

Ten Dolle: “Ons vermoeden is, dat de katholiek Oossink (Oosmannink), pacht betaalde aan Kloster Burlo en daarom door ‘Bommen Berend’ is overgeslagen. Als dank aan de heer, zou er door de bewoners een Hillegenhuusken zijn neergezet. Het plaatsen van kapelletjes had meestal een achtergrond van dankbaarheid.

Een mini-camino
Een exploitatieplan zit ook al in het achterhoofd. Welk heiligenbeeld komt er in te staan?
Sint Jacobus is de patroon van pelgrims, bedevaartgangers en reizigers. Santiago (Sint Jacobus) de Compostela is bekend om zijn bedevaartroutes, de camino’s. Ten Dolle ziet het al voor zich: een tochtje via de Jacobskerk op de markt, de Sankt Jacobi Kirche in Oeding, Kloster Burlo, ‘t Hillegenhuusken in Kotten en weer terug naar de bierbrouwerij in de inmiddels omgebouwde Sint Jacobuskerk.

Waarom grondradaronderzoek als je verwacht niets te vinden?
De historische kring Kotten houdt zich bezig met de geschiedenis van Kotten, archieven, evenementen die vroeger waren. De Kring blaast daar opnieuw leven in, organiseert wandelingen, fietstochten en rondleidingen langs de historie van Kotten.

De Historische Kring let echter niet alleen op de historie van Kotten, maar ook op de centjes. Er is in dat stukje grond zoveel activiteit geweest, dat het niet aannemelijk is dat er nog iets van fundamenten te vinden zullen zijn. Dan liever eerst maar grondradaronderzoek, voordat dure graafmachines eraan te pas moeten komen.

Als je met Joop ten Dolle praat, val je van de ene anekdote in de andere. Er hebben ook even palmbomen gestaan, maar als je daar het fijne van wilt weten is het misschien een aanrader eens met zo’n Kottens fietstochtje mee te gaan.