Hoe de Terborgse
synagoge herrees in een Israëlische
nederzetting

TERBORG – Terborg heeft al lang geen synagoge meer. Toch kunnen we, in een productie over synagogen in de Achterhoek, niet heen om het opmerkelijke verhaal van de voormalige sjoel. In Terborg herinnert slechts een ‘struikeldrempel’ aan de synagoge. Maar in Mevo Horon, op de Westelijke Jordaanoever, staat een nagenoeg exacte kopie. Gebaseerd op de originele bouwtekeningen. In dit tweede en laatste artikel over synagogen in de Achterhoek wordt duidelijk hoe dit zo is gekomen.

Door Henri Bruntink

Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog, op 8 maart 1945, werd de synagoge getroffen door een Amerikaanse bom. Of daarbij sprake was van opzet of een ongeluk is nooit duidelijk geworden. Op oude foto’s is te zien dat het dak van het gebouw was verdwenen, maar dat de vier muren fier overeind stonden. Restauratie was zeer waarschijnlijk mogelijk geweest, maar de in de oorlog meer dan gehalveerde joodse gemeenschap koos daar bewust niet voor omdat het onmogelijk was om nog diensten te houden, omdat de daarvoor benodigde tien volwassen mannen (minjan) simpelweg ontbraken.

Geplunderd
Aggie Daniëls deed veel onderzoek naar het verleden van Joden in de regio en schreef er een lijvig boek over, getiteld Het verdwenen joodse leven in Terborg en Silvolde en Gendringen en Ulft (ISBN: 9789081471244), waarvoor ze 60 nazaten vond over de hele wereld. Zij vertelt: “De inventaris van de synagoge was eerder in de oorlog al verdwenen. Het pand werd gebruikt om inboedels van verdwenen joodse families in op te slaan. Ook zat er een zieke oude joodse man ondergedoken. Hij kreeg eten van de buren.” Wel bleven de Thorarollen grotendeels gespaard. Deze werden opgeslagen in Amsterdam.

Na de oorlog bleef de ruïne staan. Uiteindelijk werd het afgebroken en in 1958 werd op de plek aan de Silvoldseweg een kantoorpand gebouwd. Daar herinnerden gedenkplaten aan de omgekomen joden en aan de synagoge. Een door de joden zelf opgericht monument herinnert aan de omgekomen Joden. Deze platen en een monument zijn nu te vinden op de joodse begraafplaats aan de Silvoldseweg. De joodse gemeenschap moest het monument zelf realiseren, niemand deed het voor haar.

Op de plek van de voormalige synagoge, aan de Silvoldseweg 22, staat nu een zogeheten struikeldrempel. Dit, op de bekende struikelstenen gebaseerde paneel, bevat informatie over de synagoge. De struikeldrempel werd in maart 2023 onthuld, voor het genoemde kantoorpand, dat nu een dubbel woonhuis is. De naam ‘De Sjoel’ herinnert aan het verleden. Een paar maanden na de onthulling werd de metalen gedenkplaat vernield. Of het puur vandalisme was of een daad van antisemitisme, is onbekend. De drukker van de plaat had een vooruitziende blik en de druk van een reserve-exemplaar geadviseerd. Daardoor kon de plaquette onlangs worden vervangen.

Kleinere sjoel
Terborg had overigens al eerder een kleine synagoge, die was gevestigd in een woonhuis aan de Hoofdstraat 60. Deze ontstond in 1808. In de jaren 1890 werd het te klein voor de toen ruim 100 killeleden (kille=gemeente). In 1901 liet men een synagoge bouwen aan de Silvoldseweg. Het ontwerp was van de plaatselijke architect Hendrik Ovink die in de hele Achterhoek bekend werd door de vele door hem ontworpen schoolgebouwen.

In Mevo Horon, op de Westelijke Jordaanoever niet ver van Jeruzalem, staat sinds een aantal jaren een bijna exacte kopie van de synagoge van Terborg. Initiatiefnemer was Pascal Pop die droomde van een blijvend eerbetoon aan zijn voorouders en de joodse gemeenschap in Terborg. Pascal Pop is overigens een neef van Johan Cruijff en was ook enige tijd zaakwaarnemer van de voetballer, naast Cruijffs beroemde schoonvader Cor Coster.

Bouwtekeningen
De Amsterdamse neef Ramon Pop stuitte in de hoofdstad op de originele bouwtekeningen van architect Ovink. Daarmee ging Pascal Pop aan de slag. Hij kreeg onder meer hulp van Frank Levy, die ook een verleden in Terborg heeft en in Tel Aviv woont. In de kibboets Mevo Horon werkt Pop met verstandelijk gehandicapten. Een soort van stacaravan werd, zo goed en zo kwaad als het ging, gebruikt als synagoge. Ook dat was een motief om een nieuwe voorziening te realiseren in de nederzetting waar religie een grote rol speelt.

In 2018 kon de nieuwe sjoel worden geopend. Binnen is onder meer een gedenkplaquette te vinden met de namen van Terborgse joden, al zijn volgens Aggie Daniëls niet alle namen daarop juist. De originele Thorarollen uit de voormalige Terborgse synagoge zijn van Amsterdam naar Mevo Horon overgebracht, net als in 1901 in Terborg met paard en wagen. De sjoel, die boven de nederzetting uittorent en tussen palmbomen staat, wordt intensief gebruikt. Tot wel drie keer per dag.

Bezet gebied
Mevo Horon werd in 1970 gesticht door leden van de Ezra jeugdbeweging en was de eerste nederzetting in het betrokken deel van het bezet gebied. In 1974 werd de nederzetting verplaatst naar de plek waar het zich nu nog bevindt. Het telde in 2007 1.200 inwoners. Recentere cijfers zijn niet bekend. Opgemerkt moet worden dat Israëlische nederzettingen volgens internationaal recht illegaal zijn. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties nam in 2016 resolutie 2334 aan waarin staat dat Israël moet stoppen met de bouw van nederzettingen in Palestijns gebied. De resolutie spreekt van ‘een flagrante schending van internationaal recht’. Israël verwerpt de strekking van de resolutie en vindt dat deze het vredesproces in de weg staat.

Paspoort synagoge Zutphen

Bouwjaar: 1879
Locatie: Dieserstraat 11
Eigendom: Stichting Gelderse Kerken
Huidige functie: educatief en cultureel
Online: synagogezutphen.nl

De eerste synagoge van Zutphen stond in de wijk Nieuwstad en werd in 1779 ingewijd. Destijds telde Zutphen 50 á 60 joodse inwoners. In 1810 telde de joodse gemeente rond de 100 leden en toen werd besloten om een nieuwe synagoge te bouwen aan de Turfstraat, met ingang aan de Rosmolensteeg. Toen het aantal joden in 1875 was gegroeid tot 600 leden werd het herenhuis ‘Hof van Flodorf’ aan de Halterstraat gekocht. Dat werd een verenigingsgebouw. Architect Lijsen bouwde in de tuin erachter de huidige synagoge aan de pittoreske Dieserstraat. Deze werd ingewijd op 15 augustus 1879.

In de jaren 30 van de vorige eeuw telde de gemeenschap zo’n 500 zielen. Na de Tweede Wereldoorlog waren dat er nog slechts 60. Dat aantal daalde in de jaren daarna verder naar 30 personen, door vergrijzing en emigratie. De sjoel, die tegen het einde van de oorlog door Zutphenaren was geplunderd, werd uiteindelijk verkocht. De gedecimeerde joodse gemeenschap zag geen kans het gebouw te herstellen en te onderhouden. Er vestigde zich een machinefabriek.

In de jaren 70 kwam het pand leeg te staan en in ’76 kocht de gemeente het, met als doel om het te slopen en er woningen te bouwen. De Stichting tot Behoud Synagoge Zutphen stak hier met succes een stokje voor. Het gebouw werd rijksmonument en via fondsenwerving kon het worden gerestaureerd. De Thorarollen waren kort voor de plundering verstopt en bleven dus gespaard.

In oktober 2000 hebben de joodse gemeenten van Apeldoorn, Deventer en Zutphen zich formeel verenigd in de Joodse Gemeenten Stedendriehoek. Hierin speelt Zutphen een centrale rol. In het kader van het 125-jarig bestaan van het gebouw werd in 2004 de oorspronkelijke collectie zilver van de synagoge gerestaureerd. Vrijwilligers zorgen voor de exploitatie van de synagoge. Zij beheren het gebouw en zorgen voor het dagelijks onderhoud. Voor het groot onderhoud is de Stichting Gelderse Kerken verantwoordelijk.

Paspoort synagoge Borculo

Bouwjaar: 1877
Locatie: Weverstraat 4
Eigendom: Stichting Synagoge Borculo
Huidige functie: educatief en cultureel
Online: synagogeborculo.nl

De geschiedenis van de joodse gemeenschap in Borculo gaat terug tot het midden van de zeventiende eeuw. Twee eeuwen later, vanaf 1830, werd de joodse leer onderwezen in een woonhuis aan de Weemhof. In 1842 wordt een eerste synagoge gebouwd. Door gestage groei van de gemeenschap ontstond in 1877 de sjoel op de huidige plek aan de Weverstraat. Later worden achter en naast het pand een joodse school en een mikwe (ritueel badhuis) gebouwd.

Rond 1900 telde Borculo ruim 160 joodse inwoners. Bij de stormramp van 1925 bleef de synagoge op miraculeuze wijze gespaard, maar de naastgelegen school werd volledig verwoest. In het jaar daarop werd een nieuwe school gebouwd aan de Korte Wal. In het huis ernaast woonde de laatste rabbi van Borculo, Hartog Noot. Hij werd in de oorlog weggevoerd. Het schoolgebouw werd na de oorlog verbouwd tot synagoge, zodat weer erediensten konden worden gehouden. De joodse gemeente bestond tot nog uit zo’n 60 leden. De geloofsgemeenschap werd in 1977 opgeheven.

De synagoge aan de Weverstraat kwam in de oorlog letterlijk onder vuur te liggen. In juli 1941 werd er brand gesticht. Net als in andere plaatsen lukte het ook in Borculo om de Thorarollen en andere rituele voorwerpen tijdig in veiligheid te brengen. Het pand werd in 1960 verkocht, omdat aan de Korte Wal immers een nieuwe sjoel was verrezen. De mikwe bleef nog tot 1972 in gebruik. De Stichting Synagoge Borculo wordt in 2000 eigenaar van het pand. Twee jaar later komt ook de mikwe in bezit van deze stichting. Beide panden zijn sinds 2001 rijksmonument. Een omvangrijke restauratie werd in 2008 voltooid. Een jaar later werd de vrouwengalerij als expositieruimte ingericht, in 2020 gevolgd door de herinrichting ervan.

Momenteel wordt opnieuw flink gewerkt in het gebouw. Daarom zijn er op dit moment geen openstellingen of activiteiten. Het is de bedoeling dat het seizoenprogramma 2024-2025 op 1 oktober van start gaat. Er worden kleinschalige concerten en lezingen gegeven. Ook zijn er educatieve programma's met voorlichting over de Holocaust. Op de vrouwengalerij is een permanente expositie en een documentatiecentrum ingericht. De sjoel is ook beschikbaar voor activiteiten van derden. Kijk voor het programma op de website.

Herinneringen aan synagogen

In de Achterhoek waren voor de Tweede Wereldoorlog op meer plaatsen synagogen te vinden. Sommige verdwenen geheel, zoals die van Terborg en Hengelo, maar op twee plaatsen herinneren (delen van) de gebouwen op de oorspronkelijke locatie nog aan de sjoel van weleer.

Bredevoort
In Bredevoort staat aan de Vismarkt een woonhuis dat tot 1900 in gebruik was als synagoge. Hier was niet de oorlog pleitbezorger, maar het feit dat de joodse gemeenschap in 1900 werd opgeheven en bij die van Aalten werd gevoegd. De synagoge was toen bijna 100 jaar in gebruik geweest.

Groenlo
Aan de Schoolstraat in Groenlo staat een uit vier woningen bestaand complex waar een gevelsteen en een informatiepaneel nog herinneren aan de synagoge die daar stond. Deze werd in 1822 ingewijd en in 1878 gerenoveerd. De sjoel deed dienst tot de Tweede Wereldoorlog. Daarna was het tijdelijk opslagplaats en werkplaats voor de verbouwing van de nabijgelegen Calixtuskerk. In 1951 werden synagoge en mikwe verbouwd tot woningen.