Studentenonderzoek over burgemeester Johannes Kneppelhout boek geworden

31 maart 2022, 17:58 Cultuur

Boek nuanceert het beeld van Winterswijk in oorlogstijd

Door Bernhard Harfsterkamp

WINTERSWIJK – Op de dag dat Winterswijk 77 jaar geleden werd bevrijd van de Duitse bezetter, 31 maart, werd een boek gepresenteerd over Johannes Kneppelhout. Hij was burgemeester aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Hij hield het vol tot april 1941, waarna hij door de bezetter werd ontslagen. Na de bevrijding in 1945 werd hij opnieuw burgemeester van Winterswijk en bleef dat nog vele jaren. De eerste exemplaren werden aangeboden aan de zoon van Kneppelhout, Willem, en burgemeester Joris Bengevoord.

Oorlogsplakboeken zijn een “bijzondere bron”
Het boek “Johannes Kneppelhout. Het leven van een oorlogsburgemeester, gijzelaar en vader” is een publieksversie van het onderzoek dat vijf geschiedenisstudenten van de Radboud Universiteit vorig jaar presenteerden. “We hebben er een iets leesbaarder versie van gemaakt”, vertelde Leander Nikkels, één van die vijf. Het bevat meer illustraties, waaronder afbeeldingen van de oorlogsplakboeken van Kneppelhout. Mathilde Waalders, een van de andere studenten, vertelde dat deze plakboeken een “bijzondere bron” zijn. “Als onderzoeker werk je niet vaak met zulke bronnen.” De plakboeken werden “ontdekt” in de verzameling boeken en documenten van het Historisch Informatiepunt in de Museumfabriek. Daarna werd de Radboud Universiteit in Nijmegen benaderd of studenten de drie plakboeken wilden onderzoeken.

Persoonlijke aantekeningen bij knipsels
De drie boeken zijn meer dan plakboeken, waarin Kneppelhout allerlei artikelen uit de bezettingsperiode plakte. “Hij maakte er aantekeningen bij”, vertelde Waalders. “Daardoor krijg je een beeld van hoe hij als burgemeester en persoon tegen de bezettingsjaren aankeek.” Tussen de knipsels en Kneppelhout’s commentaar zijn ook persoonlijke documenten geplakt. In 1944 begon Kneppelhout een dagboek, dat bestudeerd kon worden. Het verhaal was na het bestuderen van de drie plakboeken en dagboek niet compleet. “We vulden gaten door de notulen van gemeenteraadsvergaderingen te bekijken.” Daarnaast werd er gesproken met Willem Kneppelhout, de zoon van de burgemeester, en Winterswijker Ben Renskers, die vertelde hoe hij de oorlogstijd heeft ervaren. “Op die manier hebben we een vrije goede reconstructie van de oorlogsjaren van Kneppelhout kunnen maken.”

“Aan de goede kant gestaan”
Het boek nuanceert het beeld van Winterswijk tijdens de oorlogsjaren. Na Kneppelhout was J. Voorink waarnemend burgemeester. Van 1942 tot 1945 was Willem Bos burgemeester, de plaatselijke voorman van de NSB. Daardoor is het beeld ontstaan dat Winterswijk een NSB-dorp was. Tegenover Bos kunnen echter andere Winterswijkers worden geplaatst, zoals Tante Riek en Johannes Kneppelhout. Tegenwoordig kijken historische onderzoekers minder zwart-wit naar de bezettingstijd. “Ons boek vertelt het bredere verhaal tussen collaboreren en verzet en alles wat daar tussen inzit”, zei Mathilde Waalders. “Kneppelhout heeft aan de goede stand gestaan. Hij heeft de rust in Winterswijk proberen te bewaren. Hij ging niet actief in verzet. Waar mogelijk werkte hij de Duitse bezetter wel tegen.” Dat leidde tot zijn ontslag. Daarna heeft hij in Scheveningen vast gezeten en was hij krijgsgevangene in het kamp in Sint Michielsgestel. Daarna werd hij vrijgelaten. Uiteindelijk moest hij toch onderduiken.

Een lastig volkje
Bij de presentatie van het boek was Willem Kneppelhout met diverse familieleden aanwezig. Hij kreeg het eerste exemplaar en was zichtbaar blij dat dit boek over de oorlogsjaren van zijn vader is verschenen. Burgemeester Joris Bengevoord kreeg het tweede exemplaar. “Kneppelhout aanvaarde de consequenties van het zichzelf blijven. Dan maar afgezet worden en gevangen gezet.” Dat het gedrag van Kneppelhout tijdens de bezetting positief werd beoordeeld bleek uit zijn herbenoeming als burgemeester in Winterswijk. “Daarna was hij nog tien jaar burgemeester.” Een behoorlijke prestatie vond Bengevoord. “Best een lastig volkje, die Winterswijkers.”

“Johannes Kneppelhout. Het leven van een oorlogsburgemeester, gijzelaar en vader” is samengesteld door Coen Stikkelbroek, Joëlle Brand, Leander Nikkels, Luuk Spierings en Mathilde Waalders. Het is verkrijgbaar in de Museumfabriek en kost 7,50 euro voor leden van het Museum, niet-leden betalen 9,95 euro.