Meddose beken, waterleidingen, afwateringen en goten

WINTERSWIJK - We staan er niet vaak bij stil, zo gewend zijn we eraan, maar als Winterswijk bij natuurliefhebbers ergens om bekend staat, dan zijn het wel zijn prachtige, natuurlijk aandoende beken. Zoals de Meddose beken, waterleidingen, afwateringen en goten 

Door Ronald van Harxen

In het begin van de negentiende eeuw besloeg heide bijna zestig procent van de oppervlakte van Meddo, bij elkaar meer dan vijftienhonderd hectare. Het hele gebied tussen de Eibergseweg/Wandersweg en de Duitse grens was één groot heideveld, hetMeddosche Veld. Locaal werd het ook wel beschouwd als onderdeel van het Masterveld dat zich uitstrekte over Huppel en Ratum en ook aan de Duitse kant doorliep. De totale oppervlakte daarvan bedroeg meer dan vijfduizend hectare, ofwel vijftig vierkante kilometer. In onze dagen niet meer voor te stellen. Hier werden koeien en schapen geweid en plaggen voor de potstal gestoken. Als er al aan ontginnen werd gedacht, maakte een gebrek aan mest het vruchtbaar maken en houden van het ontgonnen land onmogelijk. Honderd jaar later was het grootste deel daarvan nog in intact. Maar karresporen en voetpaden waren veranderd in rechte zandwegen en de eerste percelenwaren bebost of van een houtsingel voorzien. De ontgininning, mede mogelijk gemaakt door de uitvinding van kunstmest, diende zich aan. 

Nog voor de oorlog kreeg die zijn beslag. Alleen onderlangs de Zwilbroekseweg restten nog een paar veldjes heide. Begin jaren vijftig waren ook die omgezet in cultuurland. Veel Meddose watergangen dateren uit deze ontginningsfase of uit de jaren direct na de oorlog. Ze dienden om het vaak drassige land te ontwateren en geschikt te maken als grasland en het verbouwen van granen en andere gewassen mogelijk te maken. 

De Wissinkbeek en de Roetenbeek werden achterwaarts verlengd, maar voor de detailontwatering werden tal van nieuwe waterloopjes gegraven. Ze dragen welluidende namen als de Klumpersgoot, Afwatering van het Bonkeveen, Vaagswaterleiding, Afwatering langs Overkamp, Wormkampsgoot, Afwatering van de Kikvors, Kampsgoot en Eerste en Tweede zijtak van de afwatering van het Bonkeveen.
Vaak zijn ze genoemd naar een boerderij in de buurt: Klumpers, Nieuw Overkamp, Wormskamp, (Beijers?)kamp of naar een plaatselijk toponiem als Bonkeveen op het eind van de Grevinkweg. In Boerderij- en veldnamen in Winterswijk lezen we over het ‘Bonkenvaene’ dat er vroeger turf werd gestoken. Bonken waren dan de bovenste, kwalitatief mindere, turven. In de genoemde uitgave wordt de Afwatering van het Bonkeveen overigens Illegoorsbaeke genoemd. Deze begon zo ongeveer bij boerderij Illebarg en boog stroomopwaarts af naar het noordoosten. Het waterschap noemt dit stuk de Wissinkbeek en laat hem bij de splitsing met de Afwatering van het Bonkeveen naar het noordwesten afbuigen. Op de kaart van Nicolaes van Geelkercken uit 1656 staat een voorloper van de beek als Culverbeeck benoemd. In de jaren vijftig is daar de ontginningsboerderij de Kulver op het eind van de Wormkampsweg naar vernoemd.
In Boerderij- en veldnamen in Winterswijk komt ook het toponiem Kulversbaeke voor. Onduidelijk is of dit slaat op een perceel in de buurt van de beek of op de beek zelf. We kennen het toponiem ‘kulver’ ook van boerderij Kulver (De Culf) en de daarvan afgeleide Kulverheide in het Woold. De herkomst van de naam is onbekend. De Klumpersgoot is genoemd naar boerderij Klumpers aan de Greuneweg.
In het verleden liep (een voorloper van) de beek tussen de oude boerderijplaatsen Poelhuis en Wanders door, slingerend tussen de eenmansesjes bij beide boerderijen. Hij veroorzaakte daar veel wateroverlast. Al in 1640 werd de kwestie aanhangig gemaakt bij het Bredevoorts gerecht. In de vorige eeuw werd het geschil definitief opgelost door de beek een stukje naar het westen te verleggen en tussen Klumpers en Wanders door te leiden. De oude loop is nog te herkennen aan de rij eiken langs een deels droogstaande greppel. Iets verderop mondt de Klumpersgoot via een duiker uit in de Beurzerbeek.

Veel natuurwaarde bezitten genoemde waterlopen niet. Ze lopen alle door intensief gebruikt cultuurland en volgen de geometrie van het omliggende land: recht en strak. Lokaal lijken wel mogelijkheden tot verbetering, zoals bij de ‘bovenloop’ van de Klumpersgoot waar hij door het Armenbos loopt. Wel dient dan de foeilelijke en natuuronvriendelijke stenen bedding verwijderd te worden die de beek terecht de naam goot heeft bezorgd.

(Met dank aan August Elsinghorst voor waardevolle aanvullende informatie.)